Türk Dil Kurumunun önceki başkanlarından Adanalı Prof. Dr. Şükrü Halûk Akalın, Çukurova Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi Adanalı Doç. Dr. B. Tahir Tahiroğlu, Hacettepe Üniversitesi Öğretim Görevlisi Adanalı Sinan Yalçınkaya üç yıldır üzerinde çalıştıkları Türkçenin yapay zekâ destekli ilk sözlüğü bitigci.tr adresinde ücretsiz erişimde… Atatürk’ün “Türk dili dillerin en zenginlerindendir; yeter ki bu dil şuurla işlensin.” sözünden esinlendiklerini söyleyen üç Adanalı, hazırladıkları sözlüğü Atatürk’ün ülkemize armağan ettiği Dil Bayramı’nın 94. yıl dönümünde kullanıma açtılar.
Adı geçmişten, teknolojisi günümüzden
Sözlüğün adı Bitigçi’nin 1300 yıl öncesinden Göktürklerden, Uygurlardan, Karahanlılardan Osmanlı Türkçesine uzanan bir geçmişi var. Göktürkçede “yazmak” anlamındaki bitimek fiilinden türeyen bitigçi Karahanlı Türkçesinde “kâtip, yazıcı” anlamlarında kullanılmış. Osmanlı Devleti’nde ise divan kâtiplerinin reisinin ünvanı olarak bir devlet görevlisinin adı olmuş. Osmanlı’da dinî konular dışında divandaki işlemlerin düzenlenmesi, kayıtların tutulması, belgelerin hazırlanması gibi görevlerin yanı sıra padişahın bu konularda daha önce bir ferman, belge olup olmadığı hususundaki sorularına cevap veren kişinin de ünvanı olmuş bitigçi…
Bugünün Bitigçisi
Sözlüğü hazırlayan üç Adanalı Akalın, Tahiroğlu ve Yalçınkaya geçmişte yazıcı, kâtip, belge ve bilgi kaynağı gibi anlamlar kazanmış Bitigçi’yi ad olarak seçerek Türkçenin söz varlığındaki eski bir kelimeyi gündeme getirmiş oluyorlar. Böyle bir adlandırma tarihî bir kelimeyi diriltme çabası değil aslında sözlüğün çalışma biçimini de simgeleyen bilinçli bir gönderme. Geçmişte bitigçi nasıl belgeleri düzenliyor, kayıtları tutuyor ve ihtiyaç duyulduğunda elindeki kaynaklardan bilgi çıkarıyorsa bugünün Bitigçi’si de Türkçenin eski yeni bütün eserlerindeki, kaynaklarındaki geniş söz varlığını, metin tanıklarını, kullanım örneklerini ve dil verilerini dijital ortamda derliyor, bir araya getiriyor. Aradaki fark, arşivlerdeki, kütüphanelerdeki sandıklar, raflar dolusu tozlu kitapları, belgeleri dijital ortama aktararak büyük veri tabanları hâlinde yapay zekâ destekli işleyerek dil bilimcilerin, Türkologların, Türkçeye ilgi duyan herkesin erişimine sunmasıdır. Bitigçi bu yönüyle araştırmacılar için ileri düzeyde bir sözlük, derlem, bağlam ve araştırma ortamıdır. Dijital ortama aktarılmış basılı binlerce kitabın yanı sıra Türkçe yayımlanan bütün gazetelerin, dergilerin, televizyonların, haber kaynaklarının sitelerini, kişisel blogları kısacası internette Türkçe yazılan çizilen her şeyi süzgeçten geçiren ve sürekli geliştiren, sözlükte bulunmayan söz varlığı ögelerini irdeleyip aday sözcükler olarak gündemine alan, sözlük hazırlayıcılarının istemleri doğrultusunda tanımıyla, türüyle, kökeniyle, kullanım alanıyla sözlük maddesine dönüştürerek hazırlayıcılarına sunan önemli bir başvuru kaynağı.
Bitigçi’nin özellikleri
Bugün itibarıyla Bitigçi’deki madde başı kelime sayısı 186 bin 743’e, anlam sayısı 222 bin 997’ye, atasözü 6.455’e, deyim ise 14 bin 269’e ulaştı. Bitigçi’nin en önemli özelliği ise veri tabanındaki 3 milyar 473 milyon 499 bin kelimeden ve 345 milyon 640 bin farklı cümleden oluşan derlemiyle dil bilimciler ve sözlük bilimciler için sürekli gelişen ve izlenen Türkçe canlı bir araştırma ortamı oluşturması. Türkçedeki bir sözcüğün Orhon Yazıtları’ndan Divanu Lugati’t-Türk’e, Evliya Çelebi’den günümüz gazetelerine geçirdiği değişimi, anlam inceliklerini Bitigçi’de merak eden en küçük ayrıntısına kadar görebiliyor.
Bitigçi’de ilk, orta, lise düzeylerine göre hazırlanmış Okul Sözlükleri, dil bilimi ve sözlük bilimi terimleri sözlüğü ve ansiklopedisi, hesaplamalı eş, zıt ve karşıt anlamlılar veri tabanı, sözcük biliminde özel bir araştırma alanı olan anlık oluşum kaynakları bu alanlarda en yetkin ve sürekli güncellenen başvuru kaynağı sunuyor.
Üç Adanalının hazırladığı Türkçenin ilk yapay zekâ destekli bağlamlı derlem tabanlı en güncel, en geniş Türkçe sözlüğü bitigci.tr adresinde herkesin ücretsiz olarak erişimine sunuldu.