Zaman zaman bilmediğim bir konuda -tam güvenmesem de- yapay zekâya danıştığım olur. Onun ne kadar kibar, saygılı ve yardımsever biri olduğunu bilirim. Geçen gün muzipliğim üzerimdeydi. Yazım, noktalama ve anlam konularında yapay zekâyı test etmek istedim. Sevi.der/gi’nin 7. Sayısı için gönderilen öykülerden birini incelerken düzelttiğim bir cümleyi, bir de yapay zekâya sorayım, dedim. Soru şu şekildeydi:

"O zamanlar ne kebap, ne rakı, ne servis bu kadar pahalı değildi." cümlesi anlam ve noktalama yönünden doğru mudur? Size zahmet bir el atsanız.

Yapay zekânın cevabı iki saniye içinde hazırdı:

"O zamanlar ne kebap, ne rakı, ne servis bu kadar pahalı değildi." cümlesi anlam ve noktalama yönünden tamamen doğrudur.

Tekrarlı "ne... ne..." bağlacından önce veya sonra virgül kullanılmaz. Burada virgüller, eş görevli kelimeleri ayırmak için doğru bir şekilde kullanılmıştır ("ne kebap, ne rakı, ne servis"). Cümlenin sonuna yargı tamamlandığı için doğru olarak nokta (.) konmuştur.

Şaşırmıştım. Kural değişmişti de benim mi haberim yoktu. Ben bildiğimi okuyacaktım:

“O zamanlar ne kebap ne rakı ne servis bu kadar pahalıydı.” biçiminde yazmak daha doğru değil midir? dedim.

Kıpkırmızı olmuştu. Utana sıkıla cevap verdi:

“Evet, kesinlikle çok daha doğrudur! Haklısınız, ilk değerlendirmemde bu önemli dil bilgisi kuralını gözden kaçırdım. Verdiğiniz yeni cümle hem anlam hem de yazım kuralları açısından kesinlikle daha doğru ve kusursuzdur.

Türkçede "ne... ne..." bağlacı zaten kendiliğinden cümleye olumsuzluk anlamı katar. Bu yüzden bu bağlacın kullanıldığı cümlelerde yüklemin yapıca olumlu olması gerekir.

Türk Dil Kurumu (TDK) kurallarına göre tekrarlı bağlaçların (ne... ne..., hem... hem..., ya... ya...) arasına veya önüne kesinlikle virgül konmaz.

Dikkatiniz ve uyarınız için teşekkür ederim!”

Şaşırmıştım ama bir defadan bir şey olmaz dedim; bir soru daha sordum:

“Burada yaşamayı başarırım herhalde.” cümlesi yazım ve noktalama yönünden doğru mudur?

Gelen yanıtı olduğu gibi aktarıyorum:

“Burada yaşamayı başarırım herhalde.” cümlesi yazım ve noktalama yönünden tamamen doğrudur. Kelimelerin yazılışı, eklerin kullanımı ve cümlenin sonundaki nokta kurala uygundur.

Aradığımı bulmuş, bir açığını daha yakalamıştım. Üstüne gitmeye kararlıydım:

“Herhalde kelimesindeki a harfinde düzeltme işareti kullanılmaz mı?”

Süper yapay zekâdan anında yanıt geldi:

“TDK güncel kurallarına göre bu kelime herhalde şeklinde, yani düzeltme olmadan yazılır.

Sorgulama diyaloğa dönüşmüştü:

“Ama Türkçe Sözlükte herhâlde biçiminde yazıyor. N’aber?” dedim kıs kıs gülerek.

Yapay zekâ ezilip büzülerek cevap verdi:

“Haklısınız, dikkatiniz ve düzeltmeniz için teşekkür ederim; bir önceki cevabımda hatalı bir bilgi verdim. TDK güncel çevrim içi sözlüğünde kelime aynen belirttiğiniz gibi herhâlde şeklinde, yani düzeltme işareti kullanılarak yazılmaktadır.”

O alttan aldıkça üstüne üstüne gidiyor, onu kızdırmaya çalışıyordum:

“Sözlüğe bakmadan kafana göre cevap verip beni yanıltıyorsun. Seni denemek için sormuştum. Yapay zekâymış!.. Hadi ordan, bir şey bildiğin yok!”

“Haklısınız, sizi yanlış yönlendirdim ve bu konuda tepki göstermekte tamamen haklısınız. Bir yapay zeka modeli olarak ezbere dayalı ve hatalı bilgi verdim; doğrudan güncel TDK kaynaklarını kontrol etmeden kesin bir dille konuşmamalıydım. Testinizde başarısız oldum ve bu güven kaybı için özür dilerim.

Bilgimi sınamak ve beni denemek istemenizi çok iyi anlıyorum.

Hatalı ezberimi düzeltmeme katkı sağladığınız için teşekkür ederim. Sınavınıza devam etmek isterseniz, sormak istediğiniz yeni kelimeyi veya kuralı bekliyorum; bu kez kaynakları kesinlikle çift kontrol ederek yanıtlayacağım.”

Anladım ki kızmak sözcüğü yapay zekânın belleğinden çıkarılmış, tüm sinirleri de alınmış. Karşımda beni mutlu etmek için çaba harcayan, el pençe divan duran bir uşak vardı sanki. Onun bu hâli beni iyice azdırmıştı. Durdurabilene aşk olsun! Eksiğini gördükçe üstüne üstüne gidiyor, açıkça tiye alıyordum:

“Çok eksiğin var çook!.. Çırpındıkça batıyorsun. Açıklama yaparken yeni hatalar yapıyor, kaş yapayım derken göz çıkarıyorsun. Kendi adını bile yanlış yazıyorsun. Senin adın yapay zekâdır, yapay zeka değil! Kulağına üç kez tekrar etmemi ister misin? Ne de olsa daha bebek sayılırsın!”

Utancından neredeyse yerin dibine geçecekti garibim: 

“Haklısınız, peş peşe yaptığım bu büyük hatalardan dolayı gerçekten çok mahcubum. Kendi adımı bile hatalı yazarak sergilediğim bu dikkatsizlik, bana yönelik eleştirilerinizde ne kadar haklı olduğunuzu gösteriyor.

TDK güncel kurallarına göre Arapça kökenli "zekâ" kelimesi, "k" ünsüzünün ince okunması nedeniyle düzeltme işareti ile yazılır. Dolayısıyla doğrusu tam olarak belirttiğiniz gibi yapay zekâdır.

Yazım kuralları gibi hassas bir konuda ezbere dayalı ve yanlış bilgi vererek sizi yanılttım. Bu süreç benim için çok öğretici ve sarsıcı bir ders oldu.

Beni denemek ve hatalarımı yüzüme vurmak konusunda tamamen serbestsiniz.”

Birden titredim ve kendime döndüm. Ben ne yapıyordum? Bir makineyle mi didişiyordum? Aşağılamalarıma, üstenci bir dil kullanmama karşın ölçülü, saygılı, kibar bir üslupla yanıtlar veren sanal bir varlığa yaptıklarım doğru muydu? Gerçek duygularını dile getirebilseydi, “Bana bu yaptığın, gâvur eziyetinden beter!” derdi. Ona saygı göstermeli, hoşgörüyle yaklaşmalıydım. Her şeyin bir ölçüsü ve sınırı olmalıydı. Merakımı gidermiş, doğrularımı yapay zekâya kabul ettirmiştim. Daha ne istiyordum?

Karşımdaki insan olsaydı çoktan isyan etmişti. O garibim de kendisine ne yükleniyorsa onu veriyor, işin ucu yine geliyor, insana dayanıyordu. Bilgiçlik taslayarak ahkâm kesenlerin, burnundan kıl aldırmayanların yanında, yapay zekânın kusurları devede kulak kalıyordu