Bir toplumun çöküşü, yoksullarının zengin olma hayali kurmasıyla değil, zenginleşirken adaleti unutmasıyla başlar.

Son iki yüzyıldır insanlığın önünde iki büyük ideal vardı: Biri sınıfsız bir toplum, diğeri adil bir ümmet...

Biri emeğin sömürülmediği, insanların ekonomik ve sosyal ayrıcalıklar karşısında eşit olduğu bir düzen vaat ediyordu. Diğeri kardeşliğin, dayanışmanın, merhametin ve adaletin hâkim olduğu bir toplum...

İkisi de gerçekleşmedi.

Peki, neden?

Belki de cevabı ideolojilerde, siyasi sistemlerde veya ekonomik modellerde aramak yerine insanın değişmeyen zaafında aramalıyız:

 "Üsttekine benzemek, onun sahip olduklarına sahip olmak ve onun bulunduğu yere yükselmek arzusu..."

İşçi sınıfı neden sınıf bilinci geliştiremedi?

SOSYALİZM

Sosyalizm, üretim araçlarının (fabrikalar, makineler, toprak, hammaddeler) bireylerin veya özel şirketlerin mülkiyetinde olması yerine topluma veya kamuya ait olmasını savunan ekonomik ve siyasi bir ideolojidir. Eşitlik, emek, özgürlük, adalet  en çok öne çıkan degerlerdir.

Sosyalist teorinin temel beklentisi, işçinin kendi emeğinin sömürüldüğünü fark etmesi, ortak çıkarlarını tanıması ve dayanışma içinde örgütlenmesiydi.

Ancak zamanla başka bir arzu öne çıktı: Sömürü düzenini değiştirmek yerine o düzenin üst basamaklarına çıkmak.

İşçinin çocuğunun kendisi gibi fabrikada çalışmasını istememesi elbette anlaşılır ve haklı bir beklentiydi. Fakat zamanla bu beklenti, emeğe ve işçiliğe karşı bir kimlik reddine dönüştü.

Mavi yakalı olmaktan kurtulmak, beyaz yakalı olmak; mütevazı bir evden kurtulmak, lüks bir sitede yaşamak; sıradan bir otomobilden kurtulmak, pahalı bir markaya sahip olmak toplumsal başarı ölçüsüne dönüştü.

Krediyle alınan ev, taksitle edinilen otomobil, marka kıyafetler ve özel okulda okuyan çocuklar birer statü göstergesi hâline geldi.

Artık mesele birlikte daha iyi yaşamak değil, başkalarından daha iyi yaşamaktı.

Böylece sınıf dayanışmasının yerini bireysel yükselme arzusu aldı. Herkes bulunduğu sınıfı değiştirmek istedi ama kimse sınıfsal eşitsizliği ortadan kaldırmayı yeterince önemsemedi.

İşçi sınıfının en büyük açmazı buydu: Sistemi değiştirmek yerine sistemin kazananlarından biri olmayı hedefledi.

İSLAM DİNİ:

Yüce Allah tarafından Cebrail aracılığıyla son peygamber Hz. Muhammed'e AS vahiyle gönderilen ilahi ve evrensel bir dindir. Sözlükte "boyun eğmek, itaat etmek, barış ve selamet içinde olmak" anlamlarına gelir. Tevhid, akıl, ırkçılığı reddeden kardeşlik, adalet, eşitlik, barış, ahlak, dayanışma başlıca değerleridir.

Ümmet neden adalet toplumu olamadı?

Aynı çelişkinin başka bir biçimi İslam dünyasında yaşandı.

Ümmet bilinci; ortak kader, ortak sorumluluk, kardeşlik, merhamet ve adalet demekti. Zenginliğin paylaşılması, yoksulun gözetilmesi, yetimin korunması ve güçlünün hukukla sınırlandırılması demekti.

Fakat zamanla bu ahlaki hedeflerin yerini servet biriktirme, gösteriş ve statü yarışı aldı.

Dindar mahalle zenginleştiğinde yeni bir adalet düzeni kurmak yerine, eleştirdiği eski zengin mahallenin daha muhafazakâr bir kopyasını oluşturdu.

Daha büyük villalar, daha lüks otomobiller, gösterişli düğünler, pahalı markalar, ihtişamlı iftar sofraları...

Eleştirilen hayat tarzı, bir süre sonra gizli bir özleme dönüştü.

İsraf eleştirildi ama gösterişten vazgeçilmedi. Faiz eleştirildi ama ekonomik ilişkiler sorgulanmadı. Yoksulluk konuşuldu ama servetin nasıl kazanıldığı ve nasıl paylaşıldığı yeterince tartışılmadı.

Dahası, ümmetin yoksulu çoğu zaman "dindar zenginin kapısında da seküler zenginin kapısında" da aynı çaresizlikle, aynı hayal kırıklığı ile bekledi.

Çünkü kardeşlik, eşitlik ve adaletin yerini himaye ilişkileri aldı.

Ümmet bilinci gelişemedi; çünkü birbirimizin kardeşi olmayı değil, birbirimizin abisi olmayı istedik. Eşitliği değil, ayrıcalığı arzuladık.

Asansör sosyolojisi: Herkes yukarı çıkmak istiyor!

Bu iki tecrübenin ortak açmazına "asansör sosyolojisi" diyebiliriz.

Herkes yukarı çıkmak istiyor. Ancak kimse merdivenleri birlikte çıkmak, aşağıdakine el uzatmak, bulunduğu katı güzelleştirmek istemiyor.

Herkes asansöre binip en üst kata çıkmanın, ardından da kapıyı içeriden kapatmanın peşinde.

Bu yüzden toplumsal dayanışma zayıflıyor, ortak değerler aşınıyor, adalet duygusu kayboluyor.

Oysa gerçek medeniyet, herkesin en üst kata çıkmasıyla değil, hiçbir insanın en alt katta yaşamaya mahkûm edilmemesiyle kurulur.

Bir toplumun başarısı, kaç kişinin zenginleştiğiyle değil, eğitim sistemiyle, eğitimin hayata yansımasıyla  ve kazanımların ne kadar adil paylaşıldığıyla ölçülür. 

Eğitim tek başına bir ölçü değildir.  Asıl ölçü, insanın kendi çıkarına, mahallesine, ideolojisine ve inancına aykırı olsa bile hakikatin peşinden gidebilmesi, maddi/manevi nimetleri paylaşabilmesi ve toplumun gelişmesine katkılar saglayabilmesidir.

Belki de toplumumuzun en büyük sorunlarından biri, bilginin;  hakikati aramak için değil, statü kazanmak ve mevcut konumunu korumak için kullanmasıdır.

Dindarlık ile iktidar arasındaki büyük çelişki

Bütün bunların en dikkat çekici örneklerinden biri de din adına siyaset yapan iktidarların uygulamalarında görülüyor.

Dindarlık vurgusuyla iktidara gelen, İslam'ın;  adalet, kul hakkı, emanet, israf karşıtlığı ve liyakat ilkelerini siyasetinin merkezine koyduğunu söyleyen yönetimlerin; zamanla kapitalist tüketim kültürünün, gösterişçi hayat tarzının ve küresel güç ilişkilerinin etkisine girmesi ciddi bir çelişkidir.

Amerikan politikalarıyla uyumlu tercihler, sermaye merkezli, vahşi kapitalist ekonomik anlayış, büyüyen gelir uçurumu, kamu kaynaklarının kullanımına ilişkin tartışmalar ve ayrıcalıklı çevrelerin oluşması bu çelişkiyi daha görünür kılıyor.

Buradaki mesele kapitalizmin veya liberal ekonominin her unsurunu peşinen mahkûm etmek değildir. Asıl mesele, hangi ekonomik model benimsenirse benimsensin, adaletin, emeğin, kul hakkının ve toplumsal sorumluluğun ikinci plana itilmesidir.

Daha da düşündürücü olan, bu çelişkileri dile getiren eleştirilerin zaman zaman ağır biçimde mahkûm edilmesi, eleştirenlerin dışlanması ve cezalandırılmasıdır.

Oysa İslam tarihinde iktidarı eleştirmek, adaleti hatırlatmak ve yöneticileri hesap vermeye çağırmak ahlaki bir sorumluluk olarak görülmüştür.

■Bir yönetimin dindarlığı, kullandığı kavramlarla değil, adalet karşısındaki tutumuyla ölçülür.

Kur'an'ın adalet çağrısı, iktidarın konforuna göre değişmez.

Peki, nasıl bir toplum istiyoruz?

Belki de artık kendimize şu soruyu sormalıyız:

●Sınıfsal adaletsizliği ortadan kaldırmak mı istiyoruz?

●Sınıf mı atlamak istiyoruz ?

●Daha zengin bir ümmet mi istiyoruz?

●Daha adil bir ümmet mi olmak istiyoruz?

●Daha çok diplomalı insan mı yetiştirmek istiyoruz?

●Daha özgür düşünebilen insanlar mı?

●Daha fazla servet mi biriktirmek istiyoruz?

●Daha fazla insanın insanca yaşamasını mı sağlamak istiyoruz?

Sosyalizmin eşitlik iddiası da ümmetin kardeşlik iddiası da insanın çıkar, güç ve statü tutkusu karşısında sınandı.

Hiçbir ideal, onu savunduğunu söyleyen insanların ahlakından bağımsız yaşayamaz.

Kur'an'ın ve Peygamber'in örnekliğinin merkezinde adalet, emanet, merhamet, kul hakkı ve sorumluluk vardır. Bu ilkeler hayatımıza yön vermediği sürece dinî söylemler de toplumsal adalet üretmeye yetmez.

Çünkü mesele yalnızca iktidarı değiştirmek değil, iktidarı ve toplumu üreten zihniyeti değiştirmektir.

Asansörle yukarı çıkmayı başarı, başkalarını aşağıda bırakmayı hak sayan bir anlayışla ne sınıfsız toplum kurabiliriz ne de adil bir ümmet...

Herşeye rağmen tarih içinde güzel münferit uygulamalar da olduğunu da söylememiz gerekir.

Allah sonumuzu hayır eylesin.